Prawda cyfrowych wspólnot: czy Facebook to nowe cmentarzysko pamięci?

O wspólnym wzruszaniu się dawnym światem i o cyfrowych ogniskach nostalgii.

To już czwarta odsłona mojej opowieści o fotografii. Coraz bardziej czuję, że w starych zdjęciach chodzi nie tylko o ich prywatne ciepło, o czułość wobec nieznajomych postaci czy migające w czasie detale.

Ale schodzimy z tematu. Tymczasem problematyce cyfrowej pamięci jest coś szalenie wspólnotowego. Jakbyśmy – zbiorowo, przez cyfrowe kanały – uczyli się nowego sposobu pamiętania i wzruszania.

W ramach tych cyfrowych kanałów – polecam też analogowe relacje. Ostatnio prowadziłam przeciekwe autorskie spotkanie. Przy okazji polecam Galerię Slendzińskich w Białymstoku Wiktorii 5. Fotograf Kuba Dabrowski mówił dlaczego wydał książkę o “takich jak On”, o subtelnym zanurzaniu się w rzeczywistości, o czułej obserwacji… Wszystko z okazji albumowi “Tutejszy” (Wydawnictwo Wydałem).

Cyfrowa wspólnota –

– socjologiczny wymiar tego zjawiska jest bardzo istotny. Indywidualne doświadczenia nostalgii zostało dziś uspołecznione, rozdrobnione i zapośredniczone przez technologię cyfrową. To, co kiedyś było prywatnym przeglądaniem rodzinnego albumu na kanapie, stało się publiczną praktyką – zbiorowym rytuałem patrzenia w przeszłość.

Pamięć zbiorowa w erze cyfrowej

Maurice Halbwachs, jeszcze przed epoką internetu, pisał, że pamięć jest zawsze konstruktem społecznym – że pamiętamy tylko to, co wspólnota uzna za warte pamiętania. Dziś tę rolę przejęły facebookowe grupy z dawnymi zdjęciami, fora genealogiczne, internetowe archiwa.
Wspólne wzruszanie się starymi fotografiami stało się formą użytej romantyki. Kiedy ktoś wrzuca zdjęcie i inni w komentarzach podpowiadają: „to róg tej i tej ulicy”, „mój dziadek miał taki sam płaszcz” – to nie jest już tylko porządkowanie historii. To zszywanie rozerwanej tkaniny pamięci.

Rzeczywistość to przestrzeń coraz bardziej zatomizowana. Cyfrowe grupy tworzą mikrospołeczności, w których ludzie czują ciepło przynależności. Kurzące, prawda?

Wzruszenie staje się takie nasze, takie wspólne, jak wyśpiewany w chórze jednoczesny oddech. Psychologowie nazwaliby to „wspólnotą afektywną”, a ja wolę – cyfrowym ogniskiem nostalgii.

Zjawisko „postpamięci”, opisane przez Marianne Hirsch, dotyczyło kiedyś dzieci ocalałych z Holokaustu, które odziedziczyły cudze wspomnienia i emocje. Dziś, dzięki technologiom, żyjemy w epoce digital postmemory – młodzi uczestniczą w cudzych wspomnieniach, lajkują nieznajome twarze z przeszłości, adoptują pamięć, która nie była ich własna.

Straszne? Nie jestem pewna, czy zamiast podkarmiać lęk nie lepiej będzie , gdy przyjmiemy to za fakt.

“Museum of Lost Memories” i viralowe odzyskiwanie

„Museum of Lost Memories” to internetowy projekt Davida Gutenmachera, który kupuje stare zdjęcia, negatywy i filmy na pchlich targach, w antykwariatach i lumpeksach, a potem próbuje odnaleźć ich właścicieli lub ich rodziny, publikując te znaleziska na Instagramie, TikToku i innych platformach jako „muzeum zagubionych wspomnień”.

Wokół takich działań wyrósł cały nurt cyfrowych „zbawiaczy pamięci” – ludzi, którzy ratują fotografie przed śmietnikiem i traktują je jak kawałki czyjegoś życia, które nie powinny zniknąć bez śladu. Dzięki internetowym śledztwom w stylu OSINT te porzucone kadry zamieniają się w małe opowieści o nieznajomych, a każdy komentarz czy lajk pod zdjęciem anonimowej kobiety sprzed wojny działa jak cyfrowy znicz – cichy gest współczucia i uznania, że każdy zasługuje na pamięć

To cicha walka z entropią.
W świecie, w którym wszystko znika szybciej niż trwa, uratowanie zdjęcia przed śmietnikiem jest jak ocalenie fragmentu życia. Ten gest jest rodzajem sprzeciwu wobec przemijania – malutkim, ale heroicznym.

Etyka i wirtualny flâneur

Oglądanie cudzych albumów w internecie niesie też cień podglądania. W realnym świecie byłoby to naruszeniem prywatności, ale w cyfrowym przestrzeń intymności uległa przedefiniowaniu. Granice etyczne się rozmyły.
Socjologowie porównują nas do wirtualnych flâneurów – spacerowiczów, którzy wędrują po cudzych życiorysach, oglądają dwudziestowieczne ulice, domowe wnętrza, uczesania i śmiechy.

Przechadzamy się po świecie, który już nie istnieje, i zaspokajamy w sobie ciekawość bycia drugim człowiekiem.

To bezpieczna intymność – taka, która nie wymaga odpowiedzi ani kontaktu. Patrzymy, wzruszamy się, przewijamy dalej. A jednak coś z tych twarzy i kadrów osiada w środku. Zostaje mały kawałek ciepła, cień empatii, która nie ma do kogo napisać, więc zostaje ze mną.

Może właśnie tak dziś działa pamięć: rozproszona między ludźmi, współdzielona między ekranami, trochę krucha jak stara fotografia, ale wciąż zdolna rozgrzać czyjąś noc.

Proszę o tym pamiętać, czytają inne moje teksty 🙂

Serdeczności

Miłka.

PS Na pytanie: czy Facebook to nowe cmentarzysko pamięci? – odpowiedziałabym, że owszem, nie on jeden. 😉