Pająk, czyli geometria strachu.

A Ty? Masz swojego 'domowego’ pająka, któremu po dzisiejszym odcinku darujesz życie?

Rzadko rozmawiamy o lęku. Jeszcze rzadziej o tym, co kryje się w ciemnym kącie biura, sypialni albo w zakamarku pamięci, do którego nie chcemy zaglądać po zmroku. A przecież oswajanie strachu to jedna z najtrudniejszych sztuk, jakich możemy się nauczyć. Nie dlatego, że strach znika. Raczej dlatego, że przestaje nami rządzić.

W najnowszym odcinku podcastu proponuję ćwiczenie z uważności i zmiany perspektywy. Tym razem bohaterem jest pająk — istota, która od stuleci budzi odruch cofnięcia dłoni, a jednocześnie należałoby jej się coś więcej niż szybki gest odrzucenia. Bo pająk nie jest wyłącznie ikoną arachnofobii. Jest także mistrzem konstrukcji, cierpliwości i przetrwania.

Patrzę na pająka i widzę coś więcej niż „straszne stworzenie”. Widzę architekta, który bez projektu na papierze buduje sieć o wytrzymałości zdumiewającej dla ludzkiej wyobraźni.

Widzę ruch ośmiu nóg, precyzyjny i niemal muzyczny, jakby każda kończyna znała swoją partię w niewidzialnej partyturze. Widzę oczy, które rejestrują świat inaczej niż nasze, i apetyt, który w ekosystemie nie jest chciwością, lecz koniecznością.

Pająki są strażnikami równowagi, cichymi sojusznikami życia.

Można by powiedzieć, że natura lubi powtarzać ten sam motyw: to, co wzbudza lęk, bywa zarazem potrzebne. Cień nie jest przeciwieństwem światła, tylko jego warunkiem.

A pająk? 

Pająk jest jednym z tych stworzeń, które uczą nas, że nie wszystko, co budzi dreszcz, jest wrogiem.

W kulturze pająk ma swoje miejsce bardzo stare i bardzo wieloznaczne. W micie o Arachne wraca temat pychy, talentu i kary, ale też niezwykłej odwagi twórczej. Arachne rzuca wyzwanie bogom, jakby chciała powiedzieć: także człowiek potrafi tworzyć piękno.

W tej opowieści pająk nie jest tylko karą, lecz pamięcią o kunszcie, o sztuce, o napięciu między ludzkim a boskim.

W indyjskich Upaniszadach pojawia się z kolei obraz pająka, który wyciąga z siebie nić i tworzy z niej świat. To metafora tak piękna, że niemal nie chce się z niej wracać do zwykłej codzienności. Wszechświat okazuje się siecią, a stworzenie — aktem wydobywania z własnego wnętrza.

 „Jak pająk, tak wyłania się i znika świat”

— ten obraz przypomina, że istnienie nie musi być monumentalne, by było głębokie.

A przecież i w ludowej wyobraźni pająk bywał istotą graniczną, nie tylko groźną, lecz także leczniczą, ochronną, potrzebną. Dawniej wkładano pająka w łupinę orzecha i traktowano jak środek na febrę. Dziś może brzmi to jak osobliwość z etnograficznej gabloty, ale przecież mówi coś ważnego: człowiek od dawna próbował oswoić to, co budziło lęk, nadając temu sens, funkcję, miejsce w porządku świata.

I może właśnie o to chodzi. O przemianę spojrzenia.

Bo kiedy zmieniamy perspektywę, pająk przestaje być tylko „tym czymś” w rogu pokoju. Staje się istotą, która — jak pisze Biblia o mądrości stworzenia — działa według ukrytego ładu. Staje się częścią większej opowieści o formie i funkcji, o przetrwaniu i delikatności. A może nawet o pięknie.

A przecież i w ludowej wyobraźni pająk bywał istotą graniczną: nie tylko groźną, ale także ochronną, domową, niemal opiekuńczą.

Dawniej wierzono, że pająk zamknięty w łupinie orzecha, noszonej przy szyi, może leczyć febrę. Jak notował Oskar Kolberg, takie wyobrażenia długo krążyły w kulturze ludowej, w której każde stworzenie miało swój ukryty sens. Mówiono też: „Kto pająka dobija, ten szczęście wywija” — bo pająk miał prząść nie tylko nić, ale i pomyślność.

W kulturze pająk jest więc figurą stwarzania i znikania. W kosmogonii hinduskiej staje się symbolem Brahmy:

„Jak pająk wyciąga nić i znów ją wciąga… tak wszechświat powstaje z Niezniszczalnego”

— mówi Mundaka Upaniszad. To obraz surowy i piękny zarazem, bo pokazuje, że istnienie nie musi być trwałe, by było prawdziwe.

Z kolei mit o Arachne przypomina, że tkactwo to także sztuka oporu. U Owidiusza młoda tkaczka rzuca wyzwanie Atenie, a jej kunszt staje się formą buntu. Pająk rodzi się więc nie tylko z kary, lecz także z talentu i nieustępliwości.

W lokalnych legendach potrafił też stać się potworem lub strażnikiem. W opowieści o Pajęcznie ogromny pająk terroryzował okolicę, a pamięć o nim miała pozostać w nazwie miejsca.

Z kolei legenda o pajęczynie zasnuwającej grotę, w której ukrywała się Święta Rodzina, czyni z niego cichego sprzymierzeńca.

Wszystko to sprawia, że pająk przestaje być tylko obiektem lęku. Staje się znakiem czegoś większego: misternych powiązań między naturą, mitem i pamięcią. A może po prostu przypomina, że to, co małe, bywa najtrwalsze?

Pająk to dla mnie naprawdę fascynujący motyw – no i wiele mówi o najgłębszych lękach naszej wspólnej podświadomości, prawda?

A jaki jest Twój sposób na polubienie pająka?

A teraz, tak dla relaksu można zajrzeć i tu:

1. Owidiusz, Metamorfozy, Księga VI (mit o Arachne).
2. Oskar Kolberg, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce (szczególnie tomy dotyczące wierzeń).
3. Mircea Eliade, Traktat o historii religii (rozdziały o symbolice tkactwa i kosmicznych sieci).
4. Bolesław Leśmian, wiersz Urszula Kochanowska (subtelne nawiązania do “przędzenia” bytu).