Nie oglądać. Słuchać.

O tym, dlaczego parafialny festyn może być ćwiczeniem z uwagi — i dlaczego pieśń czasem pamięta więcej niż człowiek.

Są takie wydarzenia, które łatwo przeoczyć, nawet jeśli się stoi w samym środku akcji.

Dożynki. Baner przy drodze. Zboże wplecione w “bramę”, scena, przemówienia, dym z grilla, stoiska, dzieci przebiegające między krzesłami, ludzie znający się od lat albo przynajmniej rozpoznający się z widzenia. Ktoś śpiewa. Ktoś poprawia nuty, żeby wiatr ich nie porwał. Ktoś pyta, czy ciasto było próbowane.

Gwar. Z daleka wszystko to może wyglądać jak „ładny, regionalny festyn”. Z bliska — jak lekki chaos.

I jedno, i drugie jest prawdziwe, ale żadne nie jest jeszcze wystarczające.

Bo dożynki warto nie tylko oglądać. Trzeba ich posłuchać. Ale uważnie.

Ta myśl pojawiła się w Kopisku. Podaczas mojego “dożynkowania”.

Nie było tam folkloru jak z muzealnej gabloty. Usłyszałam pieśń. Żywą. Śpiewaną przez ludzi z zespołu ludowego, w zwykłym przedwystępowym zamieszaniu, bez szczególnej ceremonii. A jednak słowa nagle zmieniły temperaturę całego dnia.

„Nie wolno nam po spichrzach ziarna chować,
na świecie głód, na świecie straszny głód.”

Nie jest to refren, który przechodzi przez człowieka obojętnie. Zwłaszcza, gdy pojawia się w trakcie święta plonów, wśród rozmów o jedzeniu, pracy i sąsiedztwie. W jednej chwili zboże przestało być dekoracją. Stało się echem trudnej historii związanej z pracą, obowiązkiem, brakiem, przymusem, polityką.

Pieśń nie jest niewinna.

Nie chodzi o to, żeby podejrzewać każdą ludową melodię o ideologiczne drugie dno. Ani żeby przyjeżdżać na wieś z notesem i wyłapywać „relikty PRL-u”, jakby ludzie byli eksponatami, a festyn – terenową filią muzeum propagandy.

Chodzi raczej o prostą sprawę:

Pieśni mają dłuższe życie niż ich pierwotne okoliczności.

Kiedyś uczyły się ich dzieci w szkołach. Zostały w zeszytach z nutami, skąd trafiają do repertuaru zespołów. I tak oto wracają przy okazji świąt, bo są „o plonach”, „o wsi”, „o pracy”. Z czasem ich źródło przestaje być najważniejsze. Melodia zostaje. Rytm zostaje. Słowa też zostają — nawet wtedy, gdy świata, który je wyprodukował, dawno już nie ma.

A może wciąż jest, tylko… po prostu przestało być do widoczne na pierwszy rzut oka.

Przywołana w tym odcinku pieśń brzmi jak silne wciąż echo powojennego języka mobilizacji: nie wolno marnować dni, trzeba siać, tworzyć cud, pomagać „braciom”, oddawać zapasy. W tym języku nie ma miejsca na pojedynczego gospodarza z jego własnym rytmem pracy, lękiem o pogodę i zasobami schowanymi na zimę. Jest „my”. Jest obowiązek. Jest głód gdzieś daleko, który ma uzasadnić nakaz blisko.

Dożynki w PRL były przecież nie tylko celebracją żniw.

Państwo próbowało przejąć ich sens i uczynić ze Święta Plonów opowieść o wspólnocie wsi i władzy, o sukcesie modernizacji, o pracy podporządkowanej większej narracji.

Jak jest teraz?

Hm….

Tym bardziej interesujące jest to wszystko, że pieśń z tamtego politycznego porządku, może dziś brzmieć między namiotem, kościelnym dziękczynieniem i rozmową o tym, czy wystarczy krzeseł…

Nie wraca jednak jako czysta propaganda. Wraca jako materiał do odświeżania pamięci.

Uwaga jako gościnność.

Simone Weil napisała kiedyś, że

„uwaga jest najrzadszą i najczystszą formą hojności”. 

To zdanie pochodzi z jej listu do poety Joë Bousqueta z 1942 roku.

Lubię tę myśl, bo uwaga nie jest tu rozumiana jako napięcie mięśni, koncentracja na zadaniu, ani szybkie wydanie opinii. Jest zgodą, by coś istniejącego poza nami mogło się naprawdę pojawić — bez natychmiastowego przypisania mu etykiety.

Parafialny festyn nie prosi o uwagę. Raczej ją rozprasza. Ma za dużo dźwięków, za dużo zapachów, za dużo drobnych spotkań. Ktoś mówi przez mikrofon, obok rozmawiają dzieci, ktoś włącza muzykę, wiatr przesuwa obrus. To nie jest przestrzeń kontemplacji w klasycznym sensie. A jednak można się tam nauczyć kontemplacji lepiej, niż w miejscu idealnie cichym.

Pod warunkiem że nie przyjeżdża się po potwierdzenie własnych wyobrażeń.

Nie po „autentyczną ludowość”.
Nie po egzotyczną wieś.
Nie po łatwą ironię z prowincjonalnego patosu.
Nie po folklor, który robi nam tło w social mediach.

Uwaga zaczyna się od pytania: co tu właściwie słyszę?

Nie tylko: co ta pieśń mówi? Lecz także: skąd mówi? Przez czyje głosy przechodzi? Jak długo była śpiewana? Co zostało z jej pierwszego znaczenia, a co narosło wokół niej później?

Wtedy dożynki przestają być „tematem”. Stają się spotkaniem.

Rzeczy, które zostają.

Wieś nie pamięta w sposób uporządkowany. Nie prowadzi katalogu, w którym każda epoka ma oddzielną półkę i precyzyjną sygnaturę.

Pamięć jest bardziej podobna do pola niż do archiwum. Coś zostaje po żniwach, coś miesza się z ziemią, coś wraca w następnym sezonie, choć nikt nie planował jego powrotu. Czasem wyrasta to, co zasiane. Czasem coś, co przyszło z wiatrem.

Dlatego obok pieśni o obowiązku siania jest modlitwa dziękczynna. Obok języka publicznej ceremonii — rozmowa o klamerce do nut. Obok poważnego refrenu — biesiadna piosenka o wódce, ojcu, listach i jakimś dawnym czasie, którego nikt nie potrafi już dokładnie datować.

To ostatnie wydaje mi się szczególnie ważne. Nie wszystko, co „retro”, musi mieć datę. Czasem wystarczy, że tekst mówi o zbieraniu plonów i pisaniu listu, żeby otworzył w nas poczucie oddalenia. Nie od konkretnego roku, lecz od świata, w którym rytm życia był zszyty: z porami roku, z drogą jaką przebywa list, z obecnością lub nieobecnością ojca, z domem, do którego się wracało (lub nie wracało).

Nostalgia jest tu jednak trochę zdradliwa. Jakże łatwo z niej zrobić filtr upiększający przeszłość!

Ale można potraktować ją inaczej: jako sygnał, że w danym dźwięku jest warstwa doświadczenia, której jeszcze nie rozumiemy do końca.

Nie trzeba jej natychmiast kochać. Nie trzeba jej również wyśmiewać.

Wystarczy posłuchać. Przez chwilę. Czujnie.

Przystanek.

Może dlatego warto zatrzymywać się przy dożynkach, odpustach, piknikach sołeckich i parafialnych festynach. Nie dlatego, że są idealnie zachowaną tradycją. Nie są. Tradycja nie jest zamrożonym pakietem gestów; żyje właśnie dlatego, że przejmuje kolejne melodie, instytucje, mody, mikrofony i sposoby mówienia.

Warto przystanąć, ponieważ w tych miejscach można zobaczyć, jak teraźniejszość dogaduje się z przeszłością. Czasem nieporadnie. Czasem zabawnie. Czasem na tyle przejmująco, że człowiek wraca do domu z refrenem, który nie chce przestać w nim pracować.

Dożynki nie są skansenem. Są próbą wspólnego życia z tym, co po nas zostało.

A pieśń — nawet ta śpiewana trochę poza czasem — może być zaproszeniem do tego, by nie oglądać świata zbyt szybko. I słuchać, słyszeć, wysłuchiwać.

Ślę serdeczności (jak w starych listach).

Miłka