Architektura nostalgii i fenomen anemoii, czyli takiej jednej tęsknoty.

Kognitywistyka wprost z albumów, oraz obcowanie w Rudolfem Valentino.

Oglądamy stare albumy, czasami ze wzruszeniem, które naprawdę nie jest logiczne. Przynajmniej na pierwszy rzut oka.

Ale przecież jest logiczne, bo to neurobiologia wyjaśnia “jak” reagujemy, a psychologia kognitywna wyjaśnia “dlaczego” odczuwamy te różne tęsknoty, przyglądając się obcym twarze sprzed lat.

Zatem jak to się dzieje?

I po co to się dzieje?

Nostalgia jako psychologiczny zasób w czasach kryzysu.

Tradycyjnie nostalgia była postrzegana jako stan dysfunkcyjny, rodzaj “bólu powrotu” (nostos – powrót, algos – ból). Współczesna psychologia rewiduje ten pogląd, definiując nostalgię jako kluczowy hm… zasób adaptacyjny, służący do utrzymania ciągłości “Ja”. No i do regulacji nastroju. A to ważna kwestia.

Badania neuroobrazowe wykazały, że podczas doświadczania nostalgii aktywowana jest sieć obejmująca hipokamp (pamięć), ciało migdałowate (emocje) oraz układ nagrody (brzuszne prążkowie, VTA), co prowadzi do uwalniania dopaminy i oksytocyny.

Jest to więc stan fizjologicznie przyjemny i nagradzający.

W kontekście oglądania starych albumów, kluczowe jest pojęcie “ram znaczeniowych”. Według badań Hamiltona i współpracowników z Goizueta Business School, ludzie zwracają się ku produktom i obrazom “vintage”, gdy ich poczucie bezpieczeństwa ontologicznego jest zagrożone.

Wymieniam najważniejsze “stany rozumienia” – momenty, w których stary album jest rzeczywiście przydatny. Zatem silny impuls uczuciowy pokazuje nam:

• Mechanizm kompensacji: W momentach chaosu (pandemia, kryzys ekonomiczny, szybkie zmiany technologiczne), mózg szuka “stałych punktów”. Stare fotografie oferują zamkniętą, bezpieczną narrację.
• Przeszłość jako bezpieczna przystań: Wiemy, jak historia ze zdjęcia się skończyła. Tamten świat jest statyczny, przewidywalny i – w naszej wyobraźni – prostszy. To daje poczucie kontroli, którego brakuje nam w teraźniejszości.
• Wartość terapeutyczna: Badania wskazują, że oglądanie zdjęć wywołujących pozytywne wspomnienia (nawet te wyobrażone) podnosi nastrój i zwiększa poczucie sensu życia, działając skuteczniej niż nagroda pieniężna.

Anemoia: czyli tęsknota za nieprzeżytym.

Termin Anemoia, stworzony przez Johna Koeniga w Dictionary of Obscure Sorrows, a obecnie jest zgrabnie adaptowany przez psychologów, a opisuje “tęsknotę za czasami, których się nigdy nie znało”.

Jest to dokładnie to uczucie, które nazywam fascynacją “cudzym światem”.

Dlaczego tęsknimy za latami 20. czy 50., skoro nas wtedy nie było? Dlaczego przedwojenne tanga wciąż są słuchane na YT, a fotografie z Rudolfem Valentino, legendarnym aktorem kina niemego, można kupić (oryginalne lub reprodukcje starych zdjęć) za cenę do kilkuset złotych. Konkretnie: np. od 90 zł za reprodukcje, a oryginalne pamiątki są rzadziej dostępne i są znacznie droższe;

W tych porywach serca wyróżnia się trzy podstawowe mechanizmy. I przyjrzenie się im, już samo w sobie-potrafi otworzyć głowę.

1. Symulacja Mentalna: Profesor Felipe De Brigard z Duke University sugeruje, że pamięć i wyobraźnia to procesy bliźniacze, obsługiwane przez te same struktury mózgu. Mózg potrafi “pamiętać” symulacje stworzone na podstawie filmów, książek i właśnie starych zdjęć. Ps. dobrze jest sobie z tego zdawać sprawę, tak na co dzień. ;). Zatem możemy mieć przyjemną iluzję obcowania z Rudolfem. Ot tak :).
2. Selektywność Archiwum: Stare albumy rodzinne są tendencyjne. Rzadko fotografowano biedę, choroby, kłótnie czy nudę. Fotografowano święta, wakacje, nowe samochody, chrzciny. Powstaje w ten sposób. Różowa Retrospekcja – iluzja epoki, w której wszyscy byli eleganccy, uśmiechnięci i żyli we wspólnocie.
3. Anemoia jako krytyka teraźniejszości: Tęsknota za “tamtym światem” jest często zawoalowaną krytyką współczesności (zbyt szybkiej, zbyt cyfrowej, zbyt samotnej). Oglądanie zdjęć z potańcówek wiejskich czy wielopokoleniowych obiadów zaspokaja głód więzi społecznych, których deficyt odczuwamy dzisiaj.ShareEstetyka sepii i psychologia barw

Nie bez znaczenia jest tu kolorystyka. Wiele starych zdjęć to nie czysta czerń i biel, ale sepia. Psychologia koloru wskazuje, że odcienie brązu i złota (składowe sepii) są kojarzone z ciepłem, ziemią, naturą i komfortem.

• Sepia jako sygnał starości: Przez lata kultura wizualna (Hollywood, muzea) wytrenowała nas, by kojarzyć sepię z “dawnością” i nostalgią. Jest to kod kulturowy. Gdy widzimy sepię, mózg automatycznie przełącza się w tryb “wspomnienie/refleksja”.
• Ciepło vs. Chłód: Cyfrowe ekrany emitują zimne, niebieskie światło. Sepia jest jego przeciwieństwem. Oglądanie zdjęć w ciepłej tonacji może podświadomie zaspokajać potrzebę ciepła fizycznego i emocjonalnego (zjawisko ucieleśnionej poznania – embodied cognition).

Cóż tryb mózgu: “wspomnienia, refleksja” wydaje się szalenie atrakcyjny. Dla pozamózgu też. My, ucieleśnione istoty, sięgamy po stare zdjęcia po ten dreszcz w ciele, który generuje mózg.

I nawet jeżeli to jest auto-manipulacja, to godzę się na taki stan rzeczy. Na dowód tego przedstawiam jeszcze moje oglądanie starych kalendarzy. Po przodkach. Też… dreszczyk 🙂

A Ty co oglądasz dla takiego dreszczu i odczucia anemoii?

Ślę serdeczności!